حسین جاوید - میلت و حوریت وورغونو لطفیه عسگرزاده فیلولوژی علملری دوکتورو، نظامی گنجوی آدینا ادبیات اینستیتوتونون باش علمی ایشچیسی تورکچولوک و تورانچیلیق مفکورهلی اثرلری سایهسینده یارادیجیلیغی درین سیاسی ماهیت کسب ائدن داهی حسین جاویدین یارادیجیلیغیندا اینسان حوقوقلاری و اونلارین پوزولماسی، بوتؤولوکده سوسیال عدالتسیزلیک جیدی پروبلم کیمی تقدیم اولونور. کاراکترجه حوریت و میلت وورغونو اولان موتفکیر صنعتکار یاشادیغی دؤورده سیاسی حرکاتدا، هئچ بیر حیزب و قورومدا اولماسا دا، اؤز مؤوقعیینی، موناسیبتینی بیلدیرمگی ده اونوتموردو. وحشی ارمنی داشناکلارینین باکیدا و دیگر بؤلگهلرده تؤرتدیگی قانلی فاجیعهلرده سویداشلاری کیمی، اؤزو ده ضرر گؤرن، منفور نیت صاحیبلرینی لعنتلهین شاعیرین "رنگارنگ یارادیجیلیغیندا اینسان و اونون طالعیی چاغداش موحیطیمیزین ایستکلری سوراغیندا رومانتیک اوصولدا اورتایا قویولور" . بوتون بونلار جاوید افندینی محمد امین رسولزاده، علی بیگ حسینزاده و باشقا ایستیقلال موجاهیدلری ایله بیرلشدیریردی. جمعیتده یاشانان دَییشیمه، اینقیلابلارا شاهیدلیک ائتمیش ادیب، بو ساحه ده همفیکیرلریندن گئری قالمیر، موباریزهنی اساس واسیطه حساب ائدیردی. جاوید افندینین ۱۹۱۸-جی ایلده "باکی اطرافی فهله، قیرمیزی عسگر، کندلی و ماتروس" شوراسینین "اخباری"ندا "حاقینی سن موباریزه ایله آلارسان" شعرینین ورقهلر حالیندا یاییلماسی شاعیرین موجادیله یولونا، حوریت عشقینه ایشیق توتور. ۱۹۰۶-جی ایلده علی بیگ حسینزاده "حیات" قزئتینده (۲ ژوئیه، ۱۹۰۶-جی ایل، № ۱۴۳) یازیردی: "قافقاز تورکلری تورکلرین ان حوریتپرورلریدیر... بو مملکتده هئچ بیر قووّه حوریت آرزوسونو محو ائده بیلمز، هئچ بیر

گونئی آذربایجان مسلهسی و آتاتورک دؤورو تورکیه-ایران موناسیبتلری مبارز آغالارلی ۲۰. عصرین اوّللرینده تورک و موسلمان دونیاسیندا مورکب سیاسی پروسهلرله زنگین اولان بیر دؤور باشلادی. بو دؤور کیچیک آسیا، یاخین و اورتا شرقده ایکی بؤیوک دؤولتین - عوثمانلی ایمپیراتورلوغونون و قاجار تورک خاندانلیغینین سوقوطو و بو جوغرافیادا یئنی میلّی دؤولتلرین یارانماسی ایله سجیهلهنیردی. او عرفه ده قاجار تورک خاندانلیغی سیاسی بؤهران دؤورونو یاشاییردی. خاریجی دؤولتلرین یاخین شرق سیاستی بو بؤهرانین درینلشمهسینده موهوم عامیللردن بیری ایدی. اوّلکی ایللرده چار قازاق پولکوندا عسگر، داها سونرا مهترباشی و قازاق بریقادا کوماندیری رضا پهلوینین باشچیلیق ائتدیگی قازاق سیلاحلی قووّهلری ۱۹۲۱-جی ایلده اینگیلیسلرین کؤمگی ایله قاجار حاکیمیتینه قارشی حربی چئوریلیش ائدیر. ۱۹۲۱-جی ایل فوریهنین ۲۲-ده قزوین شهرینده اینگیلیس اوردوسونون قاجار دؤولتینده کی باش کوماندانی، ژنرال ادموند آیرونسایدین تشکیلاتچیلیغی و تعلیماتی ایله رضا خانین ۲۵۰۰ نفرلیک قازاق دیویزیونو تهرانا داخیل اولدو و پایتاختی اله کئچیردی. چئوریلیشدن سونرا مجبوریت قارشیسیندا قالان احمد شاه قاجار بریتانیا یؤنلو ژورنالیست سئید ضیا طباطباینی باش ناظیر، رضا خانی ایسه حربی ناظیر تعیین ائتدی. ضیا طباطباینینین حؤکومت کابینهسی ۳ آیدان چوخ یاشامادی و بوندان سونرا باشقا بیر اینگیلیسپرست احمد قوامین رهبرلیگی ایله ایکینجی حؤکومت کابینهسی قورولدو. احمد قوام حؤکومتی ده بیر نئچه آی داوام ائتدی و بوندان سونرا حؤکومت مشیرالدوله کابینهسینه تاپشیریلدی. ۱۹۲۳-جو ایلده قاجار دؤولتینده اینگیلیس حاکیمیتینه قارشی اعتیراضلار گئنیشلندیکجه حؤکومت کابینهسی خالقین تضی

توران بیرلیگی: ایدئالدان حقیقتهنظام الدین شمسیزادهسون ایکی یوزایلده - ۱۹ و ۲۰. عصرلرده ایدئال اولاراق آرزولاردا، یادداشلاردا یاشایان تورک بیرلیگی - توران تاریخین ایرادهسی، طالعیین حؤکمو ایله باهار گوللری کیمی یاواش-یاواش چیچکلنمکدهدیر. ایدئال هئچ واخت محو اولمور، اؤلمور، آرزولار هاچانسا حیاتا کئچیر.آند ایچهرک قورانا،بیز گئدیریک تورانا.تورکون اولو یوردونا،سالام وئرک قوردونا.بیر نئچه ایل اؤنجه قدیم تورک یوردو قازاخیستاندا "توران" شهرینین آچیلیشی اولدو. من ده همین تاریخی حادیثهیه رسمی دعوت آلمیشدیم، خسته اولدوغوم اوچون گئده بیلمهدیم. آما بونو ایدئالیمین حیاتا کئچمهسی باخیمیندان بیر باشلانغیج حساب ائدیب، جوشقون سئوینج یاشادیم.هله ۲۰. عصرین اؤنلرینده - ۱۹۲۷-جی ایلده ایستانبولدان تحصیلدن قاییدارکن گنج باکیلی امین عابد ارتایلان بؤیوک اومید و ایناملا یازمیشدی.تورکیه بؤیویوب توران اولاجاقدیرروسیه داغیلیب ویران اولاجاقدیر.روسیه اراضیسینین بؤیوک بیر حیصهسی - سیبیر، آلتای قدیم تورک یوردلاریدیر. تورک بیرلیگیندن، تاریخی حقیقت اولان توران ایمپیراتورلوغوندان قورخان تورک دوشمنلری، خوصوصاً سووئت دؤنمینده مونولیت تورک میلتینی موختلیف آدلارلا خالقلارا و اؤلکهلره بؤلدولر. بو، مشهور، ایستیلاچی "پارچالا و حؤکم سور!" سیاستینین داوامی ایدی. بؤیوک تورکچو موتفکیر ضیا گؤکآلپ (۱۸۷۶-۱۹۲۴) هله ۱۹۱۵.جی ایلده "میلت" شعرینده تورک میلتینین موختلیف آدلار آلتیندا بؤلونمهسینه غضب ایفاده ائدهرک یازیردی:سورما منه اویماغیمی، بویومو،بئش مین ایلدیر میلت کیمی یاشارام.دئمه منه اوغوز، قایی، عوثمانلیتاریخم، بو آد هر عونواندان اوستوندور.یوخدور اؤزبک، نوغای، قیرغیز، کازانلیتورک میلتی بیر بؤلونمز بوتو